1. Chiều dài lịch sử và dấu ấn Tây Sơn
Tiền thân của chùa Kim Sơn là am Vạn Linh, do người dân thôn Mã Trại (thuộc Thập Tam Trại xưa) dựng lên bằng gỗ lợp tranh tại khu vực pháp trường cũ để siêu độ vong linh.
Năm 1789: Sau đại thắng quân Thanh của Vua Quang Trung, hàng vạn hài cốt binh lính Tây Sơn tử trận được quy tập về đây. Am Vạn Linh từ đó trở thành nơi thờ tự các liệt sĩ nghĩa quân Tây Sơn.
Năm 1881 - 1898: Nhân dân địa phương góp công xây dựng lại bằng gạch ngói, rước tượng Phật về thờ và gọi là chùa Tàu Mã. Đến năm 1898, chùa chính thức đổi tên chữ thành Kim Sơn Tự.
Năm 1932: Chùa được xây mới với quy mô lớn, tách biệt ba nếp nhà: Tam Bảo, đền thờ Mẫu và đàn tế Vạn Linh.
Năm 1985: Chùa Kim Sơn vinh dự được nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa quốc gia.
Hàng năm, cứ vào mùng 5 tháng Giêng âm lịch (ngày giỗ trận Đống Đa), chùa lại lập đàn chay cúng tế các chiến sĩ đã bỏ mình vì nước. Năm 2011, nhà bia tưởng niệm liệt sĩ Tây Sơn bằng phiến đá đỏ Bình Định nguyên khối đã được dựng lên trang trọng ngay tại sân chùa.
2. Không gian kiến trúc nghệ thuật độc đáo
Bất chấp làn sóng đô thị hóa, chùa Kim Sơn vẫn giữ trọn không gian xanh thanh tịnh và nét kiến trúc truyền thống gần 100 năm tuổi, mang đậm phong cách nghệ thuật cuối thời Nguyễn ("nội công ngoại quốc").
Khu vực bên ngoài: Nổi bật với cổng ngũ môn quan rộng 50m bề thế, bên trong có treo chuông đồng lớn và đặt tượng Phật. Qua cổng là khu vườn rợp bóng cây với hồ bán nguyệt, tượng Bồ Tát, bình phong và các tháp mộ cổ.
Khu vực điện thờ: Gồm ba nếp nhà ba gian xây cạnh nhau với khung gỗ chạm trổ tinh xảo. Chính giữa là tòa Tam Bảo (có bảng chữ Hán "Kim Sơn Tự"), bên phải là Đàn Vạn Linh và bên trái là Đền thờ Mẫu. Phía sau là nhà hậu dành cho các sư tổ trụ trì.
3. Hệ thống di vật và tượng Phật quý giá
Chùa hiện lưu giữ hệ thống di vật mang giá trị nghệ thuật rất cao:
Tại tòa Tam Bảo: Trưng bày 21 pho tượng Phật, nhiều hoành phi, câu đối, bia đá và 4 cửa võng chạm trổ cầu kỳ. Nổi bật nhất là pho tượng Phật bằng đồng đúc liền khối (cao 77cm, nặng hơn 30kg), mặt trước bệ có khắc chữ Sanskrit – được xem là tuyệt tác nghệ thuật Phật giáo.
Tại Đàn Vạn Linh: Lưu giữ 6 pho tượng Phật quý hiếm được chuyển về từ chùa Linh Sơn (Nguyễn Trường Tộ) sau khi ngôi chùa này bị bom Mỹ tàn phá vào năm 1972, cùng với bức tượng đàn voi Tây Sơn độc đáo.
Phòng Văn hóa - Xã hội